GESLACHT

Het geslacht van een Russische dwerghamster herken je vooral aan de onderzijde. Bij een volwassen dier is het verschil vaak goed te zien, maar bij jonge hamsters kan het verrassend klein zijn. Het betrouwbaarste kenmerk is de afstand tussen de anus en de geslachtsopening. Bij een mannetje is die afstand duidelijk groter dan bij een vrouwtje.

Op deze pagina laat ik stap voor stap zien waar je op kunt letten. Ik leg ook uit welke kenmerken alleen een extra aanwijzing zijn en waarom je het geslacht niet aan het karakter kunt herkennen.

Het belangrijkste in één zin: kijk eerst naar de afstand tussen de openingen en gebruik de vorm van het achterwerk, de teelballen, tepeltjes en buikklier alleen als extra controle.

Snel naar het juiste onderwerp

• Wat is het belangrijkste verschil?
• Hoe bekijk je het geslacht veilig?
• Hoe herken je een mannetje?
• Hoe herken je een vrouwtje?
• Wanneer kun je het geslacht van jongen zien?
• Is er verschil in karakter?
• Welke fouten worden vaak gemaakt?
• Veelgestelde vragen

Het verschil tussen een mannetje en een vrouwtje

Anatomisch zijn een mannetje en een vrouwtje natuurlijk verschillend. Aan de buitenkant is dat verschil bij een Russische dwerghamster alleen klein. Vooral bij een jong dier kan een snelle blik daarom misleidend zijn.

De anus ligt direct onder het korte staartje. Iets verder richting de buik ligt het gebied met de geslachtsopening. De ruimte tussen deze twee plekken heet de anogenitale afstand. Dat klinkt ingewikkeld, maar betekent gewoon: de afstand tussen de anus en het gebied van de geslachtsopening.

Kenmerk	Mannetje	Vrouwtje
Afstand tussen anus en geslachtsopening	Duidelijk meer ruimte	Heel weinig ruimte; de openingen liggen dicht bij elkaar
Teelballen	Kunnen bij een ouder jong of volwassen dier zichtbaar zijn, maar niet altijd	Niet aanwezig
Tepeltjes	Niet zichtbaar	Kunnen in twee rijen op de buik zichtbaar zijn
Buikklier	Aanwezig en vaak duidelijker zichtbaar	Ook aanwezig, meestal wat subtieler
Achterlichaam van bovenaf	Kan wat langer en spitser ogen	Oogt meestal korter en ronder
Gedrag	Geen betrouwbaar kenmerk voor het geslacht	Geen betrouwbaar kenmerk voor het geslacht

Er bestaat geen vaste afstand in millimeters die voor iedere hamster klopt. Leeftijd, lichaamsgrootte en ontwikkeling maken verschil. Het gaat daarom vooral om de verhouding en, bij een nestje, om de vergelijking tussen jongen van dezelfde leeftijd.

Het geslacht veilig bekijken

Een hamster hoeft niet lang of hard te worden vastgehouden om het geslacht te bekijken. Kies een moment waarop hij wakker, rustig en goed aanspreekbaar is. Werk laag boven een tafel, bank of zachte ondergrond, zodat een onverwachte sprong niet tot een harde val leidt.

Kijken via een doorzichtig bakje

Voor een eigenaar vind ik een doorzichtig bakje vaak de rustigste methode. Laat de hamster zelf in het bakje lopen en kijk met goed licht door de bodem. Maak eventueel een scherpe foto van recht onderen. Op een stilstaand beeld kun je de afstand tussen de openingen vaak beter beoordelen dan bij een bewegende hamster.

Kijken terwijl de hamster op de hand staat

Een tamme hamster kun je met beide handen ondersteunen en rustig iets rechterop laten staan. Ondersteun het lichaam en de achterpootjes. Druk niet op de buik, trek niet aan het staartje en laat hem niet aan zijn voorpootjes hangen.

Raakt de hamster gespannen, draait hij wild of probeert hij te springen? Stop dan en probeer het later met een doorzichtig bakje. Het geslacht bepalen is geen reden om een dier minutenlang te fixeren of op zijn rug te dwingen. Meer over rustig oppakken en ondersteunen lees je bij de omgang met je hamster.

1. Zoek eerst het korte staartje en de anus direct daaronder.
2. Kijk daarna waar het urogenitale gebied richting de buik begint.
3. Beoordeel hoeveel ruimte tussen beide plekken zit.
4. Controleer daarna de tepeltjes, buikklier, teelballen en vorm van het achterlichaam.
5. Twijfel je? Maak een duidelijke foto en laat een ervaren fokker of dierenarts meekijken.

Zo herken je een mannetje

Bij een mannetje zit er duidelijk meer ruimte tussen de anus en de geslachtsopening. Bij jonge mannetjes zie je vaak een smal behaard stukje tussen beide plekken. Wanneer je meerdere nestgenootjes vergelijkt, vallen de mannetjes daardoor meestal op als de dieren met de langere onderzijde.

De teelballen zijn niet altijd zichtbaar

Bij een volwassen mannetje kunnen de teelballen aan beide kanten van het achterlichaam zichtbaar worden. Van bovenaf kan de achterkant daardoor langer of wat spitser lijken. Toch is het ontbreken van een duidelijke balzak geen bewijs dat het een vrouwtje is.

Een mannetje kan zijn teelballen tijdelijk intrekken. Bij de Russische dwerghamster speelt ook het seizoen mee. Onder korte winterse dagen kunnen de voortplantingsorganen sterk kleiner worden. Dit past bij de natuurlijke seizoensaanpassing van de soort. Kijk daarom ook bij een volwassen dier altijd naar de afstand tussen de openingen.

De buikklier van het mannetje

Midden op de buik zit een geurklier, ook wel buikklier genoemd. Zowel mannetjes als vrouwtjes hebben deze klier. Bij volwassen mannetjes is hij vaak groter en beter zichtbaar. De plek kan wat gelig, donkerder of licht vettig zijn. Dat is op zichzelf niet afwijkend.

Een buikklier is dus een extra aanwijzing, maar geen betrouwbare geslachtstest op zichzelf. Is de plek rood, dik, pijnlijk, bloedend of komt er pus uit? Dan gaat het niet om een normaal geslachtsverschil en laat je de hamster beoordelen door een dierenarts.

Zo herken je een vrouwtje

Bij een vrouwtje liggen de anus en het urogenitale gebied heel dicht bij elkaar. Daardoor lijkt het soms alsof er maar één opening zichtbaar is. Anatomisch heeft een vrouwtje natuurlijk een aparte urinebuis, vagina en anus, maar bij een klein of jong dier zijn die niet allemaal even makkelijk los van elkaar te zien.

Een vrouwtje heeft tepeltjes in twee rijen over de buik. Bij jonge dieren met een korte, fijne vacht zijn ze soms goed te herkennen. Bij een volwassen vrouwtje kunnen ze bijna volledig onder de vacht verdwijnen. Tijdens de dracht en zoogperiode worden ze vaak duidelijker zichtbaar. Ook dit is daarom een controlekenmerk en niet het enige punt waarop je beslist.

Van bovenaf oogt het achterlichaam van een vrouwtje meestal wat korter en ronder dan dat van een volwassen mannetje. Bij jonge dieren, een dikke wintervacht of een hamster met een andere lichaamsbouw kan dat verschil nauwelijks zichtbaar zijn.

Het geslacht bepalen bij jonge hamsters

Een ervaren fokker kan het geslacht vaak al op jonge leeftijd herkennen. Toch kijk ik nooit maar één keer. Jongen groeien snel en een klein verschil dat op de ene dag twijfel geeft, kan enkele dagen later veel duidelijker zijn.

Vergelijk nestgenootjes van dezelfde leeftijd

Bij een nestje is vergelijken de beste hulp. Bekijk de jongen op hetzelfde moment, onder hetzelfde licht en in dezelfde houding. Je ziet dan meestal twee groepen ontstaan: jongen met heel weinig ruimte tussen de openingen en jongen met duidelijk meer ruimte. Zo hoef je geen millimeters te raden.

Ik controleer mijn jongen meerdere keren voordat ik ze op vier weken op geslacht scheid. Dat moment is belangrijk, omdat de vruchtbaarheid al jong kan beginnen. De kans op een dekking is op vier weken nog klein, maar niet nul. Een fout kan leiden tot een veel te vroege dracht.

Mijn vaste regel bij een nestje: controleer het geslacht meer dan één keer en vertrouw bij twijfel niet op één snelle blik. Laat een onzeker jong vóór het samenplaatsen met een groep opnieuw beoordelen.

Maak een moeder met een heel jong nest niet onnodig onrustig om alleen het geslacht te bekijken. Rust en verzorging gaan in de eerste dagen voor. Op de pagina over voortplanting bij de Russische dwerghamster leg ik uit hoe ik de jongen laat opgroeien, speen en vanaf vier weken scheid.

Is er verschil in karakter en gedrag?

Het verschil in gedrag tussen een mannetje en een vrouwtje is bij Russische dwerghamsters klein. In mijn eigen lijnen zie ik dat vrouwtjes gemiddeld soms iets actiever zijn dan mannetjes. Het verschil is alleen zo klein dat ik er bij één hamster niets betrouwbaars uit kan afleiden.

Bij tamme ratten kan het gemiddelde verschil tussen mannen en vrouwen veel duidelijker zijn. Bij Russische dwerghamsters vind ik dat niet vergelijkbaar. Ik zie rustige vrouwtjes, ondernemende mannetjes en alles daartussenin.

Tamheid, bijten, nieuwsgierigheid, snelheid en de behoefte aan contact hangen vooral samen met het individuele dier, zijn leeftijd, gezondheid, ervaringen, socialisatie en de situatie. Een hamster die net wakker is of zich bedreigd voelt, kan anders reageren dan hetzelfde dier op een rustig moment.

Hormonen kunnen gedrag tijdelijk veranderen

Een vrouwtje kan rond haar vruchtbare periode wat onrustiger zijn. Tijdens de dracht of wanneer zij jongen verzorgt, kan ze sterker op haar nest en omgeving reageren. Dat is tijdelijk gedrag in een bijzondere lichamelijke situatie en geen bewijs dat vrouwtjes in het algemeen feller of minder tam zijn.

Ook seizoen en daglengte kunnen gedrag beïnvloeden. Onderzoek bij Russische dwerghamsters laat bijvoorbeeld zien dat agressief gedrag in een winterse daglengte kan veranderen, bij zowel mannetjes als vrouwtjes. Dat maakt eenvoudige uitspraken als “mannetjes zijn altijd liever” of “vrouwtjes zijn altijd pittiger” te kort door de bocht.

Kies daarom niet op een stereotype. Wil je een hamster als huisdier, kijk dan liever naar gezondheid, herkomst, socialisatie en het karakter van het individuele dier dan alleen naar het geslacht.

Veelgemaakte fouten bij het geslacht bepalen

• Alleen naar de teelballen kijken: deze kunnen bij een jong dier nog klein zijn, tijdelijk zijn ingetrokken of door de winterse seizoensreactie minder zichtbaar worden.
• Alleen naar de buikklier kijken: beide geslachten hebben een buikklier. Bij een mannetje is hij gemiddeld duidelijker, maar er is overlap.
• Alleen naar de lichaamsvorm kijken: leeftijd, vacht, conditie en houding kunnen het achterlichaam ronder of langer laten lijken.
• Het gedrag als bewijs gebruiken: actief, rustig, tam, snel of bijterig zegt niet betrouwbaar of een hamster mannelijk of vrouwelijk is.
• Bij één foto direct beslissen: een scheve houding, lange vacht of onscherpe foto kan de afstand tussen de openingen verkeerd laten lijken.
• Jongen niet opnieuw controleren: bij een nestje controleer je meerdere keren voordat de mannetjes en vrouwtjes worden gescheiden.

Blijft het geslacht onzeker, laat dan een ervaren fokker of dierenarts met ervaring met kleine knaagdieren meekijken. Zet een dier met een onzeker geslacht niet zomaar bij een groep mannetjes of vrouwtjes. Eén fout kan genoeg zijn voor een onverwacht nest.

Maakt het geslacht uit voor de verzorging?

Voor de dagelijkse basisverzorging maakt het geslacht vrijwel niets uit. Een mannetje en een vrouwtje hebben allebei een ruim en veilig verblijf, een passend looprad, graafmogelijkheden, een zandbak, goede voeding, rust en een rustige omgang nodig.

Ook voor de gewone huisdierhouder geldt bij beide geslachten mijn advies: één Russische dwerghamster per verblijf. Kies dus niet automatisch twee vrouwtjes omdat die volgens iemand “gezelliger” zouden zijn, en zet ook geen mannetje en vrouwtje samen wanneer je geen verantwoord fokplan hebt. Meer uitleg lees je op de pagina hamsters samen houden.

Veelgestelde vragen over het geslacht

Mijn advies in het kort

Begin altijd bij de afstand tussen de anus en de geslachtsopening. Die is bij een mannetje duidelijk groter dan bij een vrouwtje. Gebruik de teelballen, tepeltjes, buikklier en vorm van het achterlichaam daarna als extra controle. Zeker bij jonge hamsters geeft geen enkel los kenmerk altijd zekerheid.

Na jarenlang nesten en volwassen dieren te hebben bekeken, weet ik hoe makkelijk een jonge hamster bij één snelle controle verkeerd kan worden ingeschat. Vergelijk daarom rustig, kijk meerdere keren en laat bij twijfel iemand met ervaring meekijken. Kies voor een huisdier vervolgens niet op het idee dat een bepaald geslacht automatisch liever of tammer is. Het individuele diertje vertelt je veel meer.

Verder lezen

• Voortplanting bij de Russische dwerghamster
• Oeps, onverwacht een nestje: wat moet je doen?
• Hamsters samen houden: wat kan wel en niet?
• Een Russische dwerghamster rustig oppakken en vasthouden
• Het signalement en de lichaamsbouw van de Russische dwerghamster

Bronnen

De uitleg over het kleine gedragsverschil en de gemiddelde activiteit van vrouwtjes is gebaseerd op mijn eigen jarenlange observaties van tamme Russische dwerghamsters en mijn fokregistratie. Ik beschrijf dit bewust als praktijkervaring en niet als vaste regel voor ieder dier.

• Daviau, J. (1999). Clinical Evaluation of Rodents. Veterinaire uitleg over onder meer de grotere anogenitale afstand bij mannetjes, zichtbare tepels bij vrouwtjes en het beoordelen van kleine knaagdieren.
• O’Rourke, D. (2010). Sexing or Gender Determination in Small Mammals. Praktische veterinaire uitleg over de anogenitale afstand en het kunnen intrekken van de teelballen.
• Ross, P.D. (1998). Phodopus sungorus, Mammalian Species 595. Soortoverzicht van de Russische dwerghamster.
• Duncan, M.J. et al. (1985). Testicular function and pelage color have different critical daylengths in the Djungarian hamster. Onderzoek naar de invloed van daglengte op de teelballen en wintervacht.
• Rendon, N.M. et al. (2016). Photoperiod and aggression induce changes in ventral gland compounds exclusively in male Siberian hamsters. Onderzoek naar de buikklier, geurstoffen en daglengte bij mannetjes.
• Scotti, M.A.L. et al. (2007). Short-day increases in aggression are independent of circulating gonadal steroids in female Siberian hamsters. Onderzoek dat laat zien dat gedrag door seizoen en omstandigheden kan veranderen.