Waarom de Russische dwerghamster gedomesticeerd is

In discussies over de positieflijst wordt de Russische dwerghamster vanuit Den Haag en Stichting AAP behandeld alsof het een wild dier is. Alsof het dier dat wij al tientallen jaren in huis houden nog volledig gelijk is aan zijn wilde voorouder op de steppe. Maar wie eerlijk kijkt naar wat domesticatie betekent, komt al snel tot een andere conclusie.

Domesticatie betekent namelijk niet dat een dier geen natuurlijke behoeften meer heeft. Het betekent ook niet dat een dier ineens overal makkelijk gehouden kan worden. Kijk maar naar een hond of kat die hun jachtinstinct nog steeds niet kwijt zijn geraakt. Domesticatie gaat over erfelijke veranderingen in een populatie onder invloed van de mens. In het advies voor de huis- en hobbydierenlijst wordt dat ook zo benaderd: er wordt gekeken naar dieren die over vele generaties door mensen zijn gehouden, waarbij sprake is van selectie en van stabiele veranderingen in gedrag, morfologie, fysiologie en/of reproductie ten opzichte van het wildtype.

Juist langs die lijn is er veel voor te zeggen dat de Russische dwerghamster niet eerlijk meer als puur wild dier kan worden neergezet.

Wat bedoelen we met domesticatie?

Volgens Encyclopaedia Britannica is domesticatie het proces waarbij wilde dieren door menselijke invloed erfelijk worden omgevormd tot vormen die beter passen bij menselijk gebruik en voortdurende verzorging. In het RVO-advies wordt dat concreter gemaakt: het gaat om generatieslange houderij, gerichte en consistente selectie en aantoonbare, stabiele veranderingen ten opzichte van het oorspronkelijke wildtype.

Dat is belangrijk, want dan gaat het debat niet meer alleen over gevoel, maar over duidelijke criteria. Niet: “lijkt dit dier nog een beetje wild?”, maar: “is de gehouden populatie door langdurige menselijke invloed aantoonbaar veranderd?”

Enkele honderden generaties zijn geen detail

60 jaar klinkt voor mensen misschien overzichtelijk, maar voor een dwerghamster is dat een enorme biologische tijdspanne. Als je kijkt naar echte generaties in plaats van alleen naar jaren, dan gaat het niet om een klein aantal opeenvolgende dieren, maar om enkele honderden generaties die volledig onder menselijke houderij zijn geboren, opgegroeid en verder gefokt. Dat is meer dan genoeg tijd voor duidelijke verschuivingen binnen een populatie. Daarom is 60 jaar bij de Russische dwerghamster niet iets wat je kunt wegzetten als “te kort”, maar juist een sterke aanwijzing dat langdurige selectie en verandering al lang hebben plaatsgevonden.

Het RVO-advies noemt juist “gedurende vele generaties door de mens worden gehouden” als één van de kernvragen om domesticatie te beoordelen.

Dat is een wezenlijk punt. Domesticatie is geen aan-uitknop. Het is een proces dat zich opbouwt door tijd, selectie en herhaling. Hoe langer een diersoort in menselijke houderij zit, hoe aannemelijker het wordt dat de gehouden populatie afwijkt van het oorspronkelijke wildtype.

Kleurslagen zijn een sterk bewijs van menselijke selectie

Op mijn kleurenpagina is goed te zien dat de wildkleur de natuurlijke kleur is die ook in het wild voorkomt. Daarnaast bestaan er binnen de gehouden populatie allerlei andere kleuren en combinaties, zoals blauw, zwart, oranje, geel, parel en mandarijn. Dat zijn geen spontane populaties uit de natuur, maar kleurvormen die binnen de houderij zijn ontstaan en door mensen zijn behouden en verder gefokt.

Het RVO-advies zegt daar iets interessants over. Het college schrijft dat door selectie van mutanten nieuwe eigenschappen kunnen ontstaan of juist verdwijnen. Bovendien staat in datzelfde advies dat veel gehouden populaties van exotische soorten de eerste fase van een domesticatieproces doormaken en dat dit vaak kleurvarianten betreft. Dat sluit opvallend goed aan bij wat we bij dwerghamsters in de praktijk zien.

Er is bovendien wetenschappelijke literatuur over zogeheten “decorative forms” (kleurslagen) binnen het geslacht Phodopus, waarin zulke foklijnen en kleurvormen expliciet worden besproken. Die studie beschrijft ook dat langdurige fok in vivariumomstandigheden gepaard gaat met selectie op eigenschappen zoals vruchtbaarheid en minder agressie, en dat gekleurde vormen afwijkingen in de haarstructuur kunnen laten zien ten opzichte van natuurlijk gekleurde dieren

Dat is precies waarom kleurslagen zo’n sterk argument zijn. Ze laten zien dat we niet meer kijken naar alleen de wilde soort, maar naar een door mensen gevormde populatie.

Ook voortplanting in gevangenschap laat verschuiving zien

Bij verwante Phodopus-soorten is beschreven dat wilde dieren seizoensgebonden fokken, terwijl dieren in gevangenschap jaarrond kunnen voortplanten. Animal Diversity Web noemt dat expliciet voor Campbell’s dwerghamster: in het wild 3 tot 5 keer per jaar, in gevangenschap jaarrond. Ook de RVO-pagina over de goudhamster noemt dat wilde goudhamsters een paarseizoen hebben, terwijl gedomesticeerde goudhamsters zich jaarrond kunnen voortplanten.

Dat is relevant, omdat verschuiving in voortplantingspatroon een klassiek teken is van domesticatie. Britannica noemt juist verandering in seizoensbiologie als een van de belangrijkste biologische gevolgen van domesticatie: wilde voorouders hebben strakke seizoensritmes, terwijl gedomesticeerde dieren vaak veel minder aan seizoenen gebonden zijn.

De natuurlijke winterreactie is niet meer bij ieder dier/kleur aanwezig

De Russische dwerghamster is in het wild een sterk seizoensgebonden soort. RVO beschrijft de soort als aangepast aan een steppeklimaat en noemt hem fysiologisch en gedragsmatig aangepast aan koude omgevingstemperaturen. Onderzoek aan Phodopus sungorus laat bovendien zien dat het winterfenotype samenhangt met veranderingen in gedrag, fysiologie, lichaamsmassa en vachtisolatie.

Tegelijk laat onderzoek ook zien dat er dieren bestaan die na langdurige blootstelling aan korte daglengte juist níet omschakelen naar dat winterfenotype, zoals o.a. de kleurslagen: Zwart, Russisch Blauw, Dove, Chocola, Champagne. Er zijn dus non-responders: individuen die niet de klassieke winterreactie laten zien die je op basis van de wilde soort zou verwachten.

Dat punt vind ik belangrijk, omdat het laat zien dat natuurlijke seizoensaanpassingen in gehouden populaties niet meer vanzelfsprekend uniform zijn. Ook dat past bij domesticatie en langdurige houderij: eigenschappen die in het wild sterk functioneel zijn, blijven in menselijke omstandigheden niet altijd even stabiel behouden.

Minder schuwheid richting mensen

In het RVO-advies staat naast domesticatie ook habituatie uitgelegd: de vluchtreactie neemt af en daarvoor in de plaats ontstaat tolerantie voor de aanwezigheid van mensen in de omgeving van het dier.

Dat sluit aan bij wat veel houders herkennen. Een Russische dwerghamster in huis reageert vaak anders op menselijke aanwezigheid, geluiden en dagelijkse prikkels dan een echt wild dier zou doen. Je kunt dus wel goed zien dat er in gehouden populaties sprake is van minder schuwheid en meer tolerantie voor leven in een menselijke omgeving.

De vergelijking met goudhamster

Dat RVO bij de goudhamster expliciet onderscheid maakt tussen de gedomesticeerde goudhamster en de wilde goudhamster is in dat opzicht veelzeggend. Op de RVO-pagina staat letterlijk: gedomesticeerde goudhamster “ja”, wilde goudhamster “nee”. Daarmee erkent dezelfde systematiek dus zelf dat een gehouden populatie anders beoordeeld kan worden dan de wilde voorouder.

Het laat zien dat er een wilde voorouder is, en daarnaast is er een door mensen gevormde gehouden populatie die je niet één-op-één met het wildtype kunt gelijkstellen.

Een opvallende inconsistentie in het positieflijstdebat

Wat in dit debat extra wringt, is dat in oudere RDA-documenten zelf al wordt erkend dat consequente toepassing van bepaalde criteria ertoe zou leiden dat ook zeer populaire gezelschapsdieren zoals hond, kat en parkiet van de positieflijst zouden verdwijnen (en dus verboden worden). De Raad schrijft daarbij letterlijk dat het maatschappelijk draagvlak voor zo’n inkorting nihil is.

Dat is interessant, omdat het laat zien dat er in dit soort discussies niet alleen wetenschap meespeelt, maar ook maatschappelijke acceptatie en politieke uitvoerbaarheid. Is de beoordeling van de Russische Dwerghamster wel eerlijk gegaan? of is daar in de praktijk met twee maten gemeten?

Conclusie

Onze Russische dwerghamster is niet een wild dier in een kooi. Daarvoor zijn de verschillen met het wildtype te duidelijk. De soort wordt al generaties lang door mensen gehouden, er is selectie geweest op kleur en eigenschappen, er bestaan kleurvormen die juist binnen de houderij zijn opgebouwd, en er zijn aanwijzingen dat gehouden populaties op punten als voortplanting, seizoensreacties en gedrag verschuiven ten opzichte van de wilde voorouder.

FAQ

Waarom zijn Dwerghamster kleurslagen een argument vóór domesticatie?

Omdat stabiele kleurvarianten binnen de houderij juist laten zien dat mensen hebben geselecteerd op erfelijke eigenschappen. Dat is een klassiek kenmerk van domesticatie.

Waarom is dit relevant voor de positieflijst?

Omdat een beoordeling eerlijk moet aansluiten op de populatie die mensen daadwerkelijk houden. Als gehouden Russische dwerghamsters al generaties lang onder invloed van menselijke selectie staan, dan kunnen ze niet behandeld worden alsof het nog volledig ongewijzigde wilde dieren zijn.

Bronnen
RVO – Advies huis- en hobbydierenlijst Zoogdieren
RVO – Russische dwerghamster
RVO – Goudhamster
RDA – Het houden van potentieel gevaarlijke diersoorten als gezelschapsdier
Animal Diversity Web – Phodopus campbelli
Britannica – Domestication
Feoktistova et al. – Decorative forms of hamsters of the genus Phodopus
De Russische Dwerghamster – kleurenoverzicht en wildkleur